Rotterdam in Focus is openingstentoonstelling van het Nederlands Fotomuseum

Rotterdam is een fascinerende stad voor fotografen. Wie op een mooie dag langs de kades van de Kop van Zuid loopt, komt er ongetwijfeld een aantal tegen. Toepasselijk dus dat het Nederlands Fotomuseum daar zijn deuren (her)opent: in het recent gerenoveerde rijksmonument Pakhuis Santos aan de Rijnhaven. Het museum trapt onder meer af met een ode aan fotografie in de stad: de tentoonstelling Rotterdam in focus. Fotografie van de stad 1843–nu.

Tekst: Jaike Reitsema

Vermeer liet in zijn beroemde schilderij Gezicht op Delft een fragment van de stad zien: hij koos zijn standpunt, zette zijn schildersezel neer en bepaalde het kader. Zo neemt hij de kijker mee in zijn blik op Delft. Gast-curator Joop de Jong vertelt dat de fotografen die Rotterdam vastleggen precies hetzelfde doen. De foto’s die hij en zijn collega gast-curator Frits Gierstberg hebben gekozen voor deze tentoonstelling zijn dan ook niet zomaar beelden; het zijn ‘stadslandschappen’.

Fotografie & historie

Rotterdam in Focus toont 180 jaar stadslandschappen van Rotterdam. Je ziet fotografietechnieken veranderen: van analoog naar digitaal, met uitstapjes naar bijvoorbeeld panoramafoto’s en stereodia’s. Maar ook de ontwikkeling van de stad zelf speelt een hoofdrol. De oude binnenstad, de lege vlaktes na het bombardement, de opkomst van de industrie en de architectonische iconen van nu: alles ontvouwt zich door de ogen van de fotografen.

’’Wij kijken naar oude foto’s van Rotterdam met een vleugje nostalgie,’’ vertelt Joop. ’’Maar deze foto’s werden vaak gemaakt omdat het destijds nieuwe ontwikkelingen waren. In sommige werken voel je de trots van de fotograaf: op Rotterdam, de industrie, de havens en de vooruitgang. Zo is er een foto van een lege zandvlakte waar een pijpleiding van een raffinaderij doorheen loopt. Wij vinden dat nu misschien niet meer mooi, maar de fotograaf nodigt je uit om er op een andere manier naar te kijken.’’

Verandering door de lens van Otto Snoek

Een van de fotografen door wiens lens we de stad bekijken, is Otto Snoek. Rotterdam is al zo’n dertig jaar het hoofdonderwerp van zijn werk. Hij werd bekend door zijn dynamische foto’s van mensen op markten, in winkelstraten, op feestjes; eigenlijk overal waar mensenstromen elkaar kruisen. Maar hij heeft ook een grote fascinatie voor de veranderende stad.

’’’Ik ben iemand met een flinke portie weemoed’, vertelt Otto. ‘Ik begreep de wens om alles in zo’n korte tijd te veranderen niet. Maar mijn intuïtie zei me wel dat ik erbij moest zijn. Daarom ben ik in de jaren 90 de veranderende stad gaan fotograferen.''

De werkelijkheid is vaak gekker

Otto beschrijft zijn foto’s als een tikkeltje tragisch, maar ook komisch. ’’Ik kan niet gewoon registreren; er zit altijd een twist in mijn foto’s,’’ zegt hij. ’’Mijn foto’s ontstaan spontaan. De werkelijkheid is vaak gekker dan wat ik kan verzinnen.’’

Dat geldt ook voor de foto die in deze tentoonstelling hangt: daarop ligt een groot wit object op een verlaten stuk spoor bij het Marconiplein, waar vroeger een rangeerterrein was. Een boei, hoort Otto later. ’’De absurditeit sprak me aan. Waarom heeft iemand de moeite genomen om die enorme boei daar neer te leggen? Tegelijkertijd is het spoor een overblijfsel uit een ander tijdperk.’’

Otto vindt zijn locaties door elke dag tien kilometer door de stad te lopen met een kaart in de hand. ’’Ik heb een fascinatie voor kaarten: ik verzamel plattegronden, oude metrokaarten en stratenboeken waarvan sommige straten al niet meer bestaan.’’ Na een leven lang wandelen kent hij de stad door en door en weet hij precies waar hij succes zal hebben. Maar, dat zijn niet per se de plekken waar hij heengaat. ’’Je moet ook een winnende World Press Photo kunnen schieten in een ogenschijnlijk saaie straat,’’ zegt hij.

Historisch besef komt later

Het meest recente werk in Rotterdam in Focus is van Martijn Jaarsveld en toont een man die, met een tas vol graffitispuitbussen, het dak van de Maassilo beklimt. De oudste foto komt uit 1843 en is van een Engelse koopman die in Rotterdam woonde. ’’Hij maakte vooral familiefoto’s, dus ik denk dat hij de stad fotografeerde om te oefenen met zijn camera,’’ vertelt Joop. Dat die foto’s later historisch waardevol zouden worden, had hij waarschijnlijk niet kunnen bedenken.''

Oud & nieuw

Otto Snoek is zich juist sterk bewust van de waarde die tijd aan foto’s geeft. ’’Ik maak foto’s met het idee dat ze pas over twintig jaar echt van belang zijn.’’ In 2019 bracht hij het boek Rotterdam Vruchtbare Grond uit, met foto’s van lege vlaktes, bouwputten en kranen uit de vroege jaren 90. Ook de Kop van Zuid komt daarin vaak terug. ’’Mijn intuïtie vertelde me toen dat ik op pad moest. Maar hoe historisch die veranderingen waren, zie ik nu pas.’’

Wie Rotterdam in Focus. Fotografie van de stad 1843–nu bezoekt, zal zeker verrast worden. Het ene moment zie je een modern gebouw verrijzen, daarna een historisch bootje door een gracht varen en even later een beeld van een Black Lives Matter-protest tijdens de coronapandemie. ’’Het is echt een mix van oud en nieuw,’’ vertelt Joop. En juist niet op chronologische volgorde. ’’Het maakt niet zoveel uit wanneer het gemaakt is, want het gaat om het beeld. Bovendien is dit zo toch veel spannender?’’

Coverfoto: Terraced Tower, 2021 © Walter Herfst