IFFR toont zinnenprikkelende videokunst tijdens Art Directions

Naast heel veel mooie films op het witte doek, is er op het International Film Festival Rotterdam (IFFR) ook toonaangevende, zinnenprikkelende videokunst tijdens Art Directions.

Tekst: Tara Lewis

Als op 29 januari de 55e editie van International Film Festival Rotterdam (IFFR) losbarst, staat de stad weer elf dagen in het teken van film. Naast de honderden films die er te zien zijn in de bioscopen en theaters, betekent IFFR óók: kunst. Videokunst, om precies te zijn. Eva  Langerak is curator van IFFR Art Directions, een programma dat dit jaar zijn dertigste verjaardag viert: ''Een filmfestival gaat altijd de relatie aan met de stad en in Rotterdam leeft het IFFR heel erg. Het leuke aan ons kunstprogramma Art Directions is dat we de ruimtes buiten de cinema opzoeken, dus je vindt ons meteen met een installatie op het Centraal Station.'' In de stationshal staat een zogenaamde white cube/black box, waarin verschillende kunstwerken zoals korte films worden vertoond. ''Dat is écht een openbare ruimte en het is het eerste dat mensen zien van het festival als ze aankomen in Rotterdam.''

De installatie op het station is meteen het startpunt van de Art Directions Walk, waarin mensen langs verschillende werken in de stad kunnen lopen. ''Vaak hebben we bijvoorbeeld een samenwerking met V2 en een werk in de Doelen. Maar het is meer dan alleen een route langs de kunst, we willen bezoekers ook echt de stad laten beleven en laten zien hoe die met het festival een synergie vormt.’'

De wandeltocht is meteen een bron van ontmoeting, heeft ze in voorgaande jaren gemerkt. ''Mensen gaan onderweg met elkaar in gesprek. Eigenlijk is dat ook de essentie van het festival: je ontdekt niet alleen nieuwe dingen, maar je wordt onder de noemer van film en kunst met elkaar samengebracht en er ontstaan nieuwe connecties.''

Kunst in het Katoenhuis

Het kloppende hart van Art Directions is sinds vorig jaar het Katoenhuis. Het voormalige pakhuis aan de Keilestraat in Delfshaven is een ‘vergeten wederopbouwparel’ en diende oorspronkelijk voor de opslag van katoen uit Zuid-Amerika en Egypte. De keuze om een deel van de videokunst op één plek te centreren was vorig jaar een groot succes. ''2025 was eigenlijk een pilot en we zagen een toename van 85 procent bezoekers voor Art Directions. Daarvoor was het werk verspreid door de hele stad. Dit jaar gaan we voor een combinatie van allebei.’ Voor het programma in Katoenhuis moeten mensen kaartjes kopen, de rest van de kunstinstallaties in de stad zijn gratis. ''We vinden het belangrijk dat mensen voor wie film of beeldende kunst niet per se een gegeven is, er toch door verrast kunnen worden.''

Ondanks dat IFFR Art Directions al dertig jaar bestaat is het programma relatief onbekend. ''We waren het eerste filmfestival dat dertig jaar geleden aandacht besteedde aan videokunst.’ De opkomst van het internet en digitale camera’s in die periode zorgden voor nieuwe kunst- en filmvormen, die elkaar beïnvloedden. ‘Het leuke is dat we ons op de grensgebieden bevinden, tussen beeldende kunst en cinema, maar ook tussen cinema en de openbare ruimte in Rotterdam.''

Beeldende kunst heeft een vrijheid die cinema minder heeft, benadrukt ze. ''Extended cinema, zoals we videokunst ook wel noemen, gaat vaak over de relatie tot de ruimte. Cinema in een black box is een soort portaal naar een andere dimensie. Het is vrij passief, je zit in een stoel en je kijkt. In een installatie is de relatie met tijd en ruimte heel anders, waardoor je als bezoeker het werk anders beleeft. We zien in de werken tijdens dit festival dat film een architectonische dimensie krijgt, of een sculptuur wordt.''

Jomanda 2.0

Eva selecteerde een aantal kunstenaars die in Katoenhuis werk laten zien. Zo laat Daniël Ernst zijn werk The Great Orator zien, dat onder meer geselecteerd was voor het Filmfestival van Venetië. ''Ik heb twee varianten die straks allebei te zien zijn: virtual reality en de game, met een CRT-scherm met een speciale controller. Het medium is heel bepalend voor het verhaal dat je kunt vertellen, dus voor mij is de presentatievorm ook een experiment.''

De inspiratie voor het werk begon bij een bezoek aan een magnetiseur als kind, waarna een fascinatie ontstond voor tv-priesters en mediums, zoals Jomanda. ''Het werk is eigenlijk gebaseerd op haar. Mensen zetten hun flesje water voor de tv en dan werd dat door haar ingestraald. Ze was zo bekend dat er een groter station in Tiel werd gebouwd, zodat mensen naar haar toe konden komen. Je ziet vaak dat deze types groeien, tot er een schandaal ontstaat en mensen stoppen met in hen geloven.''

Ernst vroeg zich echter af wat er zou kunnen gebeuren als zo iemand wél kon doorgroeien. ''Zo kwam ik op het idee van een tv-medium die op haar hoogtepunt sterft en wordt opgenomen door AI, net als haar volgers, die daar vrijwillig voor kiezen.'' Samen vormen ze een gedeeld bewustzijn, een metafoor voor een AI-dataset. ''Zo’n dataset wordt ook gevormd door miljoenen interacties tussen mensen op het internet.''

Een van de aspecten van zijn werk, naast filosofische vragen over oneindigheid, is de parallel tussen de mediums van weleer en de hedendaagse politiek. ''De populistische politiek is bijna een religie geworden, waarin de ratio niet meer echt een rol speelt.''

Locatie als inspiratie

Het duo Leopold Emmen, bestaande uit Nanouk Leopold (filmmaker) en Daan Emmen (beeldend kunstenaar), maken voor het Katoenhuis een installatie. Nanouk: ''We laten ons vaak inspireren door de ruimte waar het werk vertoont gaat worden. Soms schieten we ook filmmateriaal op locatie en kijken we hoe we die ter plekke kunnen presenteren. Het is belangrijk voor ons dat je in een filminstallatie door de ruimte kunt lopen en zo vanuit verschillende standpunten een eigen montage maakt van het filmmateriaal.''

Het project heeft als werktitel Drie scènes uit een huwelijk en bestaat uit een intieme, kleinere ruimte en grotere projecties, met objecten in de ruimte als kadrering. Daan: ''Het materiaal dat we laten zien is fictie, maar mensen maken er zelf een verhaal van.'' 

Nanouk: ''Ik ben filmmaker, mijn speelfilm Whitetail gaat op het IFFR in première. Maar in de projecten die we als Leopold Emmen laten zien is de ruimtelijkheid van het werk een van de belangrijkste elementen. Je bouwt je narratief op een hele andere manier.’ Daan: ‘Voor mij is het inspirerend en spannend om met iemand, in dit geval ook nog mijn partner, samen werk te maken. Juist in die samenwerking kom je tot dingen die je zelf nooit zou verzinnen.’ Het aspect van videokunst dat ze allebei aanspreekt is de kijker als participant. Nanouk: ‘Je doet eigenlijk mee met de film. Soms letterlijk, omdat je schaduw te zien is in de projectie. Het is een echte fysieke beleving.’ Daan: ‘Terwijl de ambitie wel is om dezelfde emoties op te roepen zoals je dat met cinema zou doen.''

Eva besluit: ''Je wilt tijdens het IFFR zoveel mogelijk nieuw werk tonen, want we zijn het festival van de ontdekking. Leopold Emmen maakt hun installatie op verzoek van het IFFR, dus het is echt iets nieuws. Het leuke is dat ze op die manier de kans krijgen om te experimenteren. En hoe film vorm krijgt in de ruimte is altijd een spel en iets uitdagender dan de simpele ‘black box’, wat de cinema is.''